Quên tên, quên chỗ để chìa khoá là chuyện nhiều người có. Vạch phân biệt không nằm ở chuyện quên nhiều hay ít, mà ở chỗ việc hằng ngày có còn làm được không.
Vạch phân biệt nằm ở đâu
- Ở việc hằng ngày
- Quên tên rồi lát sau nhớ lại, quên chỗ để chìa khoá rồi tìm ra
- Đó là nhớ quên thường gặp
- Còn không quản được thuốc, không đi chợ nấu ăn được như trước
- Lẫn đường ở chỗ quen thì đó là chuyện khác
Mục đầu là nguyên tắc của cả bài, và nó đúng với thước đo chạy suốt trang này.
Quên thế nào là đáng để ý hơn
- Quên cả bối cảnh chứ không chỉ chi tiết
- Không nhớ đã có cuộc nói chuyện đó
- Không nhớ đã ăn hay chưa
- Kể lại cùng một câu chuyện nhiều lần trong một buổi
- Mà không biết mình vừa kể
Mục đầu là chỗ khác nhau quan trọng nhất, và đó là cách phân biệt gọn nhất.
Về nhóm việc mất trước
- Quản thuốc: uống trùng hoặc bỏ liều
- Quản tiền: khó tính toán những việc trước làm nhanh
- Đi chợ và nấu ăn: mua thiếu, để quên bếp
- Dùng điện thoại, dùng máy trong nhà
- Bốn nhóm này mất trước nhóm tắm rửa ăn uống
Mục cuối là điều đáng biết nhất, và nó là chỗ nên để ý sớm.
Về dấu lẫn đường ở chỗ quen
- Lẫn đường ở chỗ lạ là chuyện thường
- Lẫn đường ở chỗ quen thì khác hẳn
- Đi ra chợ quen mà không về được là dấu rõ
- Nói ra ngay, đừng chờ lần thứ hai
- Mục thứ hai là chỗ phân biệt
Mục thứ tư là việc phải làm, và lần sau có thể không may như lần này.
Về dấu đổi tính
- Đổi tính đôi khi tới trước chuyện quên
- Cụ vốn hoà thuận thành gắt, vốn cẩn thận thành bừa
- Hoặc mất hứng thú với việc trước rất thích
- Nhóm này hay bị cho là tính cụ già đi
- Mục thứ ba là dấu hay bị bỏ nhất
Mục thứ tư là chỗ nhầm phổ biến, và đổi tính rõ rệt là điều nên nói với bác sĩ.
Có nên đi khám khi mới chỉ hơi nghi
- Nên
- Một phần nguyên nhân gây giống sa sút trí tuệ là loại chữa được
- Thuốc, tuyến giáp, thiếu chất, trầm cảm, mất nghe
- Đi khám sớm là để tìm phần đó
- Chứ không phải để nhận một cái tên bệnh
Mục thứ ba là danh sách đáng nhớ, và mỗi thứ trong đó đều can thiệp được.
Về phần mất nghe bị nhầm thành lẫn
- Cụ không nghe rõ thì trả lời sai và bị cho là lẫn
- Cụ không nghe rõ cũng ít nói chuyện, mà ít nói chuyện thì lẫn nhanh hơn thật
- Nên kiểm tai là việc nên làm trước
- Và thử lại khi cụ đã có máy trợ nghe
- Mục thứ hai là cơ chế
Mục thứ ba là việc làm được trong tuần, và nó là phép kiểm rẻ nhất.
Người nhà có nên tự kết luận không
- Không
- Việc của người nhà là ghi lại cụ thể
- Việc gì trước làm được nay không, từ khi nào
- Và thay đổi nhanh hay chậm
- Đưa bản ghi đó đi khám có ích hơn nhiều một cái tên bệnh tự đặt
Mục thứ tư là thông tin quyết định nhất, vì thay đổi nhanh hướng tới chuyện khác.
Vì sao "nhanh hay chậm" là câu quan trọng
- Thay đổi trong vài giờ vài ngày là hướng của một đợt cấp
- Thay đổi dần qua nhiều tháng nhiều năm mới là hướng sa sút
- Hai hướng đó xử lý khác nhau hẳn
- Nhầm hướng đầu thành hướng sau là chỗ nguy nhất
- Mục thứ ba là lý do
Mục thứ tư là chỗ cần tránh, và chuyên mục lú lẫn cấp nói kỹ về phần đó.
Về việc nói chuyện này với cụ
- Nói thẳng nhưng nhẹ, và nói riêng
- Đi khám để tìm nguyên nhân, vì có thứ chữa được
- Đừng nói sau lưng rồi đưa cụ đi mà không giải thích
- Và để cụ cùng đi nghe câu trả lời
- Mục thứ hai là cách vào đề tốt nhất
Mục thứ ba là điều nên tránh, và nó làm cụ mất lòng tin với cả nhà.
Điều bài này không làm được
- Không chẩn đoán được
- Không thay được buổi khám
- Không phân biệt được mọi trường hợp
- Nó giúp quyết một việc: có nên đi khám hay chưa
- Mục thứ tư là công dụng thật
Mục thứ tư là lý do bài này đáng đọc, và khi chưa rõ thì cứ đi khám.
Dấu hiệu ở người già thường mờ hơn
- Có thể không sốt dù đang nhiễm trùng
- Có thể không đau rõ dù đang có chuyện nặng
- Nên thay đổi đột ngột về đầu óc là dấu hiệu cấp
- Và đột ngột không đi được như hôm qua cũng là dấu hiệu cấp
- Quên nặng lên trong vài ngày không phải sa sút, đó là đợt cấp
Mục cuối là chỗ phân biệt quan trọng nhất của bài này, và nó đổi hẳn việc phải làm.
Dấu hiệu đi cấp cứu ngay
- Lú lẫn xuất hiện trong ngày hoặc trong vài giờ
- Ngủ gà, khó gọi dậy
- Yếu một bên người, nói khó, méo miệng
- Đau đầu dữ dội khác thường
- Không tiểu được, hoặc sốt cao kèm lẫn
Mang túi thuốc theo và nói rõ mức bình thường của cụ là gì.
Việc làm được trong tuần này
- Viết danh sách việc: việc nào cụ trước làm được, nay cần giúp, nay cần làm hộ
- Ghi kèm một ví dụ cụ thể cho mỗi việc đã đổi, và mốc thời gian mình nhận ra
- Đặt lịch kiểm tai và kiểm mắt nếu hơn một năm chưa kiểm
- Kiểm an toàn bếp ngay nếu cụ từng để quên bếp
- Nói riêng với cụ về việc đi khám, và để cụ cùng nghe câu trả lời
Việc thứ tư không chờ được chẩn đoán — bếp để quên là chuyện xử lý ngay trong tuần, độc lập với mọi câu hỏi còn lại.
Câu hỏi thường gặp
Vạch phân biệt nằm ở đâu?
Ở việc hằng ngày. Quên tên rồi lát sau nhớ lại, quên chỗ để chìa khoá rồi tìm ra — đó là nhớ quên thường gặp. Còn không quản được thuốc, không đi chợ nấu ăn được như trước, lẫn đường ở chỗ quen thì đó là chuyện khác.
Quên thế nào là đáng để ý hơn?
Quên cả bối cảnh chứ không chỉ chi tiết: không nhớ đã có cuộc nói chuyện đó, không nhớ đã ăn hay chưa, kể lại cùng một câu chuyện nhiều lần trong một buổi mà không biết mình vừa kể.
Có nên đi khám khi mới chỉ hơi nghi?
Nên. Một phần nguyên nhân gây giống sa sút trí tuệ là loại chữa được — thuốc, tuyến giáp, thiếu chất, trầm cảm, mất nghe. Đi khám sớm là để tìm phần đó, chứ không phải để nhận một cái tên bệnh.
Người nhà có nên tự kết luận không?
Không. Việc của người nhà là ghi lại cụ thể: việc gì trước làm được nay không, từ khi nào, và thay đổi nhanh hay chậm. Đưa bản ghi đó đi khám có ích hơn nhiều một cái tên bệnh tự đặt.