Sau một lần ngã, nhiều cụ tự thu mình lại. Ít đi lại thì yếu nhanh, yếu thì dễ ngã hơn — nên cái sợ tự làm nặng thêm đúng cái nó sợ.
Sợ ngã có phải chuyện tâm lý đơn thuần
- Không
- Nó có hậu quả thân thể rõ
- Cụ ít đi lại thì cơ yếu nhanh, thăng bằng kém đi
- Và nguy cơ ngã thật tăng lên
- Nên nó là vấn đề đáng xử lý như các nguyên nhân khác
Mục cuối là điều đáng nhấn, và coi nó là chuyện tinh thần thì không ai xử lý.
Nhận ra nó thế nào
- Cụ bỏ những việc trước vẫn làm
- Không ra sân, không đi chợ, không xuống bậc
- Không đi vệ sinh ban đêm mà nhịn
- Bỏ việc chứ không phải không làm được là dấu của sợ
- Mục cuối là chỗ phân biệt
Mục thứ ba là dấu nặng nhất, và nhịn cả đêm còn kéo theo nhiều chuyện khác.
Vì sao nhịn đi vệ sinh ban đêm là dấu nặng
- Nó làm cụ ngủ kém và mất nước
- Nó dẫn tới các vấn đề đường tiểu
- Và cuối cùng cụ vẫn phải dậy, lúc đó thì gấp hơn nên dễ ngã hơn
- Nên nhịn không giải quyết được gì
- Mục thứ ba là chỗ nguy nhất
Mục thứ tư là kết luận, và cách đúng là làm lối đi ban đêm an toàn hơn.
Gỡ bằng cách nào
- Bằng việc nhỏ và thành công
- Một quãng ngắn có người đi cạnh
- Trong nhà đã sửa an toàn
- Lặp lại đều
- Mỗi lần đi được là một lần cái sợ nhỏ đi
Mục cuối là cơ chế gỡ, còn giữ cụ ngồi thì cái sợ to lên theo thời gian.
Người nhà hay làm sai chỗ nào
- Hay giữ cụ ngồi cho chắc
- Và hay nhắc "cẩn thận kẻo ngã" liên tục
- Cả hai đều làm cái sợ lớn hơn
- Thay bằng việc đi cùng cụ và sửa chỗ dễ ngã
- Thì vừa an toàn hơn vừa không nuôi cái sợ
Mục thứ hai là điều rất ít ai để ý, và câu nhắc đó nghe như quan tâm nhưng làm cụ căng.
Cách nói thay cho câu nhắc đó
- Nói việc mình làm, không nói việc cụ phải tránh
- Con đi cùng mẹ ra sân nhé, thay vì mẹ cẩn thận kẻo ngã
- Khen khi cụ đi được, đừng chỉ nhắc khi cụ suýt ngã
- Và hỏi cụ cần gì để đi cho chắc
- Mục thứ hai là ví dụ cụ thể
Mục thứ tư là câu tốt nhất, vì nó đặt cụ vào vai người quyết chứ không phải người bị canh.
Về việc dùng gậy hoặc khung tập đi
- Dụng cụ đúng làm cụ đi nhiều hơn, không phải ít hơn
- Nhưng phải đúng loại và đúng chiều cao
- Xin hướng dẫn chọn và điều chỉnh, đừng mua theo cảm giác
- Và tập dùng vài lần có người ở cạnh
- Mục thứ hai là điều kiện
Mục thứ ba là bước hay bỏ, và gậy sai chiều cao làm cụ dễ ngã hơn là đỡ.
Về việc cụ không chịu dùng gậy
- Nhiều cụ thấy gậy là dấu mình già yếu
- Nói lại là gậy để đi được xa hơn, không phải để thừa nhận điều gì
- Cho cụ chọn kiểu và màu
- Và dùng thử ở nhà trước khi ra ngoài
- Mục thứ ba là cách hay hiệu quả
Mục thứ hai là cách nói đúng, và nó đổi hẳn ý nghĩa của cái gậy trong mắt cụ.
Về mối liên hệ với buồn và cô lập
- Thu hẹp sinh hoạt thường kéo theo ít gặp người
- Ít gặp người thì buồn, mà buồn thì càng ít muốn ra ngoài
- Đây là vòng thứ hai chồng lên vòng thứ nhất
- Nên phần đi lại và phần gặp người nên làm cùng nhau
- Mục thứ ba là điều đáng biết
Mục thứ tư là cách làm hiệu quả nhất, và một buổi đi cùng người quen giải cả hai vòng.
Khi nào cần người có chuyên môn giúp
- Khi cụ đã bỏ gần hết việc ngoài nhà
- Khi cụ nhịn đi vệ sinh ban đêm
- Khi trong nhà đã sửa mà cụ vẫn không đi
- Nói với bác sĩ, và hỏi về tập phục hồi có hướng dẫn
- Mục thứ hai là dấu nên đi hỏi ngay
Mục thứ tư là hướng đáng hỏi, và có người hướng dẫn thì cụ tin hơn nghe người nhà.
Điều việc gỡ sợ ngã không nên thành
- Không nên thành việc ép cụ đi khi cụ thấy không ổn
- Không nên bỏ phần sửa nhà và rà thuốc
- Vì nếu nguy cơ thật còn nguyên thì cái sợ là có căn cứ
- Gỡ sợ phải đi cùng với giảm nguy cơ thật
- Mục thứ ba là điều quan trọng nhất
Mục thứ tư là kết luận đúng của cả bài, và làm một nửa thì không có tác dụng.
Dấu hiệu ở người già thường mờ hơn
- Có thể không sốt dù đang nhiễm trùng
- Có thể không đau rõ dù đang có chuyện nặng
- Nên thay đổi đột ngột về đầu óc là dấu hiệu cấp
- Và đột ngột không đi được như hôm qua cũng là dấu hiệu cấp
- Cụ đột ngột không dám đi trong khi hôm qua còn đi thì phải khám, không phải là sợ
Mục cuối là chỗ phân biệt quan trọng nhất của bài này, vì sợ ngã hình thành dần chứ không trong một ngày.
Dấu hiệu đi cấp cứu ngay
- Ngã có đập đầu, hoặc ngã ở người đang dùng thuốc chống đông
- Sau ngã không đứng lên được, hoặc đau nhiều ở háng, hông, cột sống
- Lú lẫn xuất hiện trong ngày hoặc trong vài giờ
- Yếu một bên người, nói khó, méo miệng
- Đột ngột không đứng hay không đi được
Mang túi thuốc theo, và nói rõ cụ đi lại được tới mức nào trước hôm nay.
Việc làm được trong tuần này
- Hỏi cụ có việc gì trước làm mà giờ bỏ không — ghi ra danh sách
- Hỏi cụ muốn đi đâu nhất, lấy đó làm đích
- Chọn một quãng ngắn cụ chắc chắn đi được, đi cùng cụ mỗi ngày
- Bỏ câu "cẩn thận kẻo ngã", thay bằng "con đi cùng mẹ nhé"
- Kiểm xem cụ có nhịn đi vệ sinh ban đêm không — nếu có thì sửa đèn và lối đi ngay
Việc cuối là việc gấp nhất trong năm việc, vì nhịn cả đêm kéo theo mất ngủ, mất nước và cuối cùng vẫn phải dậy trong lúc gấp hơn.
Câu hỏi thường gặp
Sợ ngã có phải chuyện tâm lý đơn thuần?
Không. Nó có hậu quả thân thể rõ: cụ ít đi lại thì cơ yếu nhanh, thăng bằng kém đi, và nguy cơ ngã thật tăng lên. Nên nó là vấn đề đáng xử lý như các nguyên nhân khác.
Nhận ra nó thế nào?
Cụ bỏ những việc trước vẫn làm: không ra sân, không đi chợ, không xuống bậc, không đi vệ sinh ban đêm mà nhịn. Bỏ việc chứ không phải không làm được là dấu của sợ.
Gỡ bằng cách nào?
Bằng việc nhỏ và thành công: một quãng ngắn có người đi cạnh, trong nhà đã sửa an toàn, lặp lại đều. Mỗi lần đi được là một lần cái sợ nhỏ đi — còn giữ cụ ngồi thì cái sợ to lên.
Người nhà hay làm sai chỗ nào?
Hay giữ cụ ngồi cho chắc, và hay nhắc "cẩn thận kẻo ngã" liên tục. Cả hai đều làm cái sợ lớn hơn. Thay bằng việc đi cùng cụ và sửa chỗ dễ ngã thì vừa an toàn hơn vừa không nuôi cái sợ.