Đứng lên được không có nghĩa là không sao. Có những thứ chỉ hiện ra sau một hai ngày, và có những thông tin chỉ người ở đó mới nói được.
Khi nào phải đi ngay, không chờ
- Có đập đầu
- Đang dùng thuốc chống đông
- Không đứng lên được, hoặc đau nhiều ở háng, hông, cột sống
- Lú lẫn mới xuất hiện
- Hoặc yếu một bên người
Bất kỳ một trong số đó là đi ngay, không cần có thêm dấu nào khác.
Vì sao thuốc chống đông đứng riêng một mục
- Vì người dùng thuốc chống đông chảy máu khó cầm hơn
- Kể cả chảy máu bên trong mà ngoài không thấy gì
- Nên ngã ở nhóm này phải khám dù nhìn không sao
- Và phải nói ngay là cụ dùng thuốc đó
- Mục thứ hai là lý do
Mục thứ tư là câu nói trước tiên khi tới nơi khám, và đừng chờ được hỏi.
Đứng lên được thì có cần khám không
- Vẫn nên nói với bác sĩ trong vài ngày sau
- Dù cụ tự đứng lên được và thấy bình thường
- Vì lần ngã này là thông tin để phòng lần sau
- Và có tổn thương chỉ hiện ra sau một hai ngày
- Mục thứ ba là lý do chính
Mục thứ ba là chỗ nhiều gia đình bỏ qua, và bỏ qua thì lần sau vẫn nguyên nguyên nhân.
Cần theo dõi gì trong bốn mươi tám giờ
- Đau mới xuất hiện hoặc tăng lên
- Đi lại kém hơn hôm ngã
- Buồn nôn hay đau đầu tăng
- Và thay đổi về đầu óc: ngủ gà, nói lẫn, khó gọi dậy
- Cái sau cùng là dấu phải đi ngay
Mục thứ hai là dấu hay bị cho là do đau, và nó có thể là dấu của xương hay khớp.
Về việc đi lại kém hơn hôm ngã
- Hôm ngã còn đi được, hôm sau đi kém hơn là dấu đáng khám
- Đau tăng dần cũng vậy
- Đặc biệt là đau ở háng hoặc bẹn khi bước
- Đừng cho là đau bầm sẽ tự đỡ
- Mục thứ ba là chỗ đáng lo nhất
Mục thứ tư là chỗ hay sai, và một số tổn thương xương vẫn đi được lúc đầu.
Nói gì với bác sĩ
- Ngã ở đâu, đang làm gì
- Có xây xẩm trước khi ngã không
- Có mất ý thức không
- Đập vào đâu
- Và có thuốc nào mới thêm gần đây không
Sáu thông tin đó quyết định hướng tìm nguyên nhân, và chúng mất dần sau vài ngày.
Vì sao "có xây xẩm trước khi ngã" là câu quan trọng
- Xây xẩm trước khi ngã hướng tới một nhóm nguyên nhân
- Bước hụt hay trượt chân hướng tới nhóm khác
- Hai nhóm đó tìm theo hai hướng khác nhau
- Nên câu này đổi cả cách khám
- Mục thứ ba là lý do
Mục thứ tư là điều đáng biết, và hỏi cụ ngay trong ngày thì câu trả lời còn rõ.
Vì sao "có mất ý thức không" là câu quan trọng
- Mất ý thức dù chỉ vài giây là chuyện khác hẳn
- Nó cần tìm nguyên nhân riêng
- Hỏi cả người thấy cụ ngã nếu có
- Vì cụ có thể không tự biết mình đã mất mấy giây
- Mục thứ tư là lý do phải hỏi người khác
Mục thứ ba là việc nên làm ngay, và người chứng kiến nhớ rõ nhất trong ngày đầu.
Về việc ghi lại hoàn cảnh ngay
- Ghi trong ngày, đừng để vài hôm
- Ghi giờ, chỗ, đang làm gì, ai thấy
- Chụp ảnh chỗ ngã nếu có gì đáng nhìn
- Và ghi cụ đã ăn uống gì, có bỏ bữa không
- Mục cuối là chi tiết ít ai ghi
Mục cuối đáng ghi vì bỏ bữa hay uống ít nước cũng là nguyên nhân hay gặp.
Về việc sau ngã không nên giữ cụ nằm
- Nếu đã khám và không có tổn thương cần nằm thì nên cho cụ vận động lại dần
- Vì nằm mấy ngày là mất sức đi lại
- Mà yếu hơn thì dễ ngã lần nữa
- Hỏi bác sĩ là cụ được đi lại tới mức nào
- Mục thứ hai là cơ chế
Mục thứ tư là câu phải hỏi, và câu trả lời khác nhau theo từng ca.
Điều một lần ngã có thể là dấu của
- Một bệnh nền đang không ổn
- Một thuốc mới không phù hợp
- Hoặc mức suy yếu đang tăng
- Nên nó đáng khám dù không có thương tích
- Mục thứ tư là kết luận của cả bài
Mục thứ nhất là điều ít ai nghĩ tới, và ở người già ngã có thể là cách bệnh biểu hiện.
Dấu hiệu ở người già thường mờ hơn
- Có thể không sốt dù đang nhiễm trùng
- Có thể không đau rõ dù đang có chuyện nặng
- Nên thay đổi đột ngột về đầu óc là dấu hiệu cấp
- Và đột ngột không đi được như hôm qua cũng là dấu hiệu cấp
- Ngã cũng có thể là dấu duy nhất của một bệnh cấp đang có
Mục cuối là điều quan trọng nhất của cả chuyên mục này, và nó là lý do ngã đáng khám.
Dấu hiệu đi cấp cứu ngay
- Ngã có đập đầu, hoặc ngã ở người đang dùng thuốc chống đông
- Sau ngã không đứng lên được, hoặc đau nhiều ở háng, hông, cột sống
- Lú lẫn xuất hiện trong ngày hoặc trong vài giờ
- Yếu một bên người, nói khó, méo miệng
- Ngủ gà, khó gọi dậy, nói lẫn sau khi ngã
Mang túi thuốc theo và nói ngay ba điều: có đập đầu không, có dùng thuốc chống đông không, ngã lúc nào.
Việc làm được trong tuần này
- Ghi ngay trong ngày: giờ, chỗ, đang làm gì, có xây xẩm trước không, đập vào đâu
- Hỏi cụ có mất mấy giây nào không, và hỏi cả người thấy cụ ngã
- Ra chỗ cụ ngã, xem và sửa ngay trong ngày
- Theo dõi hai ngày: đau tăng, đi kém hơn, ngủ gà, nói lẫn
- Đặt lịch khám trong tuần dù cụ nói không sao
Việc cuối là việc hay bị bỏ nhất — cụ tự đứng lên được nên cả nhà cho là xong, mà lần ngã đó chính là thông tin ngăn được lần sau.
Câu hỏi thường gặp
Khi nào phải đi ngay, không chờ?
Có đập đầu; đang dùng thuốc chống đông; không đứng lên được; đau nhiều ở háng, hông hay cột sống; lú lẫn mới xuất hiện; hoặc yếu một bên người. Bất kỳ một trong số đó là đi ngay.
Đứng lên được thì có cần khám không?
Vẫn nên nói với bác sĩ trong vài ngày sau, dù cụ tự đứng lên được và thấy bình thường. Vì lần ngã này là thông tin để phòng lần sau, và có tổn thương chỉ hiện ra sau một hai ngày.
Cần theo dõi gì trong 48 giờ?
Đau mới xuất hiện hoặc tăng lên, đi lại kém hơn hôm ngã, buồn nôn hay đau đầu tăng, và thay đổi về đầu óc — ngủ gà, nói lẫn, khó gọi dậy. Cái sau cùng là dấu phải đi ngay.
Nói gì với bác sĩ?
Ngã ở đâu, đang làm gì, có xây xẩm trước khi ngã không, có mất ý thức không, đập vào đâu, và có thuốc nào mới thêm gần đây không. Sáu thông tin đó quyết định hướng tìm nguyên nhân.