Gần như mọi đợt lú lẫn cấp đều có nguyên nhân tìm được. Và phần lớn nguyên nhân hay gặp là loại chữa được, nếu tìm ra sớm.
Nguyên nhân nào hay gặp nhất
- Nhiễm trùng — nhất là đường tiểu và phổi
- Mất nước
- Thuốc mới thêm hoặc đổi liều
- Bí tiểu, đau không được chữa đủ
- Và táo bón nặng
Phần lớn nhóm này chữa được nếu tìm ra, nên việc đi khám sớm là việc đáng nhất.
Vì sao nhiễm trùng ở người già lại gây lẫn
- Vì ở người cao tuổi phản ứng với nhiễm trùng biểu hiện khác
- Có thể không sốt, không đau rõ
- Mà lẫn hoặc lờ đờ là dấu đầu tiên
- Đó là lý do lú lẫn luôn phải nghĩ tới nhiễm trùng
- Mục thứ hai là điểm cốt lõi
Mục thứ hai là điều khác nhất so với người trẻ, và nó làm nhiều ca bị bỏ qua vì không sốt.
Về mất nước
- Người già ít cảm giác khát hơn nên uống ít mà không thấy khát
- Nắng nóng, tiêu chảy, nôn, hoặc nhịn uống vì sợ đi vệ sinh đêm đều gây mất nước
- Dấu: miệng khô, tiểu ít và đậm màu, người lờ đờ
- Đây là nguyên nhân dễ gỡ nhất trong cả danh sách
- Mục thứ hai là bốn tình huống hay gặp
Mục thứ hai có một tình huống rất đáng để ý: nhịn uống vì sợ dậy đêm là chuyện thường gặp.
Về thuốc mới thêm hoặc đổi liều
- Đây là nguyên nhân phải hỏi đầu tiên vì gỡ được nhanh nhất
- Nói rõ thuốc nào mới, thêm từ ngày nào
- Kể cả thuốc mua ngoài và thực phẩm bổ sung
- Nhưng tuyệt đối không tự bỏ thuốc nào
- Mục cuối là luật không có ngoại lệ
Mục thứ hai là thông tin giá trị nhất, và nó mất dần nếu không ai ghi ngày.
Bí tiểu và táo bón thật gây lẫn được không
- Có, và đây là hai nguyên nhân rất hay bị bỏ qua
- Bí tiểu gây đau và bồn chồn dữ dội mà cụ không nói ra được
- Táo bón nặng cũng vậy
- Cả hai đều xử lý được nhanh khi được nghĩ tới
- Mục thứ tư là lý do đáng nhắc
Mục thứ hai là chỗ quan trọng: cụ đang lẫn thì không kể được là mình bí tiểu.
Cách để ý bí tiểu ở cụ đang lẫn
- Xem cụ có tiểu trong nhiều giờ qua không
- Bụng dưới có căng không
- Cụ có bồn chồn, cựa liên tục, không ngồi yên không
- Nói ba điều đó ngay khi tới nơi khám
- Mục đầu là câu dễ kiểm nhất
Mục thứ tư là việc phải làm, vì đây là thứ xử lý được trong ít phút nếu được biết.
Về đau không được chữa đủ
- Cụ đau mà không kể hoặc không kể được thì đau vẫn gây lẫn
- Dấu: nhăn mặt khi trở người, gồng người, không cho chạm vào một chỗ
- Nói với bác sĩ là mình nghi cụ đang đau ở đâu
- Đừng tự cho thuốc giảm đau
- Mục thứ hai là cách nhận ra ở cụ không nói được
Mục thứ hai rất đáng nhớ, và nó là cách duy nhất thấy được đau ở cụ đang lẫn.
Về thiếu ngủ và đảo giờ
- Mấy đêm ngủ kém liên tục làm lẫn nặng hơn
- Nằm viện là môi trường hay gây mất ngủ nhất
- Đây thường là phần cộng thêm, không phải nguyên nhân duy nhất
- Nhưng gỡ nó đi thì đỡ rõ
- Mục thứ hai là chỗ đáng để ý
Mục thứ tư là lý do vẫn nên xử lý, và có một bài riêng về phòng khi nằm viện.
Một đợt thường có mấy nguyên nhân
- Thường nhiều nguyên nhân cộng lại
- Cụ đang yếu, thêm một đợt nhiễm trùng nhẹ
- Cộng ngủ kém mấy đêm
- Cộng một thuốc mới
- Nên gỡ được vài phần là đủ để cụ tỉnh lại
Mục cuối là điều đáng hy vọng nhất, và nó giống cấu trúc của chuyện ngã.
Về việc cụ ở nhà sau khi khám
- Hỏi rõ nguyên nhân đã tìm ra là gì
- Hỏi cần theo dõi dấu nào ở nhà
- Hỏi khi nào phải quay lại
- Và hỏi thuốc nào đã đổi trong đợt này
- Mục cuối là câu ít ai hỏi
Mục cuối đáng hỏi vì thuốc đổi trong đợt cấp hay bị quên mất khi về nhà.
Điều người nhà không nên tự làm
- Không tự cho thuốc ngủ để cụ đỡ bồn chồn
- Không tự cho thuốc giảm đau hay thuốc hạ sốt rồi chờ
- Không tự bỏ hay giảm thuốc đang dùng
- Kể lại thật kỹ và để người khám quyết
- Mục đầu là việc nguy nhất
Mục đầu nguy nhất vì thuốc ngủ ở nhóm đang lẫn có thể làm nặng thêm.
Dấu hiệu ở người già thường mờ hơn
- Có thể không sốt dù đang nhiễm trùng
- Có thể không đau rõ dù đang có chuyện nặng
- Nên thay đổi đột ngột về đầu óc là dấu hiệu cấp
- Và đột ngột không đi được như hôm qua cũng là dấu hiệu cấp
- Không sốt không loại được nhiễm trùng ở tuổi này
Mục cuối là điều quan trọng nhất của bài này, và nó là lý do đừng chờ tới khi cụ sốt.
Dấu hiệu đi cấp cứu ngay
- Lú lẫn xuất hiện trong ngày hoặc trong vài giờ
- Không tiểu được trong nhiều giờ, bụng dưới căng
- Ngủ gà, khó gọi dậy
- Yếu một bên người, nói khó, méo miệng
- Sốt cao kèm lẫn, hoặc nôn không giữ được nước
Nói ngay bốn điều: mức nền của cụ, thay đổi từ lúc nào, thuốc mới thêm, và cụ có tiểu không.
Việc làm được trong tuần này
- Để ý cụ uống bao nhiêu nước một ngày, và hỏi cụ có nhịn uống vì sợ dậy đêm không
- Ghi ngày bắt đầu của mọi thuốc mới thêm trong tháng
- Hỏi cụ mỗi ngày một lần: hôm nay có đau ở đâu không, đi vệ sinh có được không
- Dán lên tủ lạnh: cụ lẫn thì kiểm ngay ba thứ — có tiểu không, có sốt không, có thuốc mới không
- Nói với cả nhà: không tự cho cụ thuốc ngủ khi cụ bồn chồn
Việc đầu là việc gỡ được nguyên nhân dễ nhất trong cả danh sách, và câu hỏi về nhịn uống vì sợ dậy đêm thường nhận được câu trả lời là có.
Câu hỏi thường gặp
Nguyên nhân nào hay gặp nhất?
Nhiễm trùng — nhất là đường tiểu và phổi; mất nước; thuốc mới thêm hoặc đổi liều; bí tiểu; đau không được chữa đủ; và táo bón nặng. Phần lớn nhóm này chữa được nếu tìm ra.
Vì sao nhiễm trùng ở người già lại gây lẫn?
Vì ở người cao tuổi phản ứng với nhiễm trùng biểu hiện khác: có thể không sốt, không đau rõ, mà lẫn hoặc lờ đờ là dấu đầu tiên. Đó là lý do lú lẫn luôn phải nghĩ tới nhiễm trùng.
Bí tiểu và táo bón thật gây lẫn được không?
Có, và đây là hai nguyên nhân rất hay bị bỏ qua. Bí tiểu gây đau và bồn chồn dữ dội mà cụ không nói ra được; táo bón nặng cũng vậy. Cả hai đều xử lý được nhanh khi được nghĩ tới.
Một đợt thường có mấy nguyên nhân?
Thường nhiều nguyên nhân cộng lại: cụ đang yếu, thêm một đợt nhiễm trùng nhẹ, cộng ngủ kém mấy đêm, cộng một thuốc mới. Nên gỡ được vài phần là đủ để cụ tỉnh lại.