Hai thứ này trông giống nhau nhưng một cái là cấp cứu còn một cái là bệnh theo nhiều năm. Ba câu hỏi phân biệt được phần lớn trường hợp.
Ba câu đó là gì
- Nó xuất hiện trong bao lâu — vài giờ vài ngày hay nhiều tháng nhiều năm
- Trong ngày có lúc tỉnh lúc lẫn không
- Cụ có theo được một câu chuyện không
- Hay sự tập trung bị ngắt liên tục
- Ba câu này hỏi được ở nhà, không cần dụng cụ gì
Mục cuối là điều đáng nói, và người nhà trả lời được cả ba trong vài phút.
Câu nào quyết định nhất
- Câu về tốc độ
- Thay đổi trong vài giờ tới vài ngày hướng mạnh tới lú lẫn cấp
- Thay đổi dần qua nhiều tháng nhiều năm hướng tới sa sút trí tuệ
- Đó là lý do phải biết mức nền của cụ
- Mục cuối là điều kiện để trả lời được câu này
Mục cuối là chỗ hay hỏng, và không ai ghi mức nền thì không so được với gì.
Về câu dao động trong ngày
- Lú lẫn cấp hay dao động: chiều và đêm nặng hơn, sáng nhẹ hơn
- Sa sút trí tuệ thì khá đều trong ngày
- Nên "sáng tỉnh chiều lẫn" hướng mạnh tới đợt cấp
- Và một buổi sáng tỉnh không có nghĩa đã hết
- Mục thứ ba là dấu rất hữu ích
Mục thứ tư là chỗ hay bị lừa, và nhiều gia đình hoãn đi khám đúng vì lý do đó.
Về câu theo được câu chuyện
- Trong lú lẫn cấp, sự tập trung bị ngắt: cụ nghe câu đầu rồi trôi đi
- Trong sa sút trí tuệ, cụ vẫn theo được câu chuyện nhưng quên nội dung
- Quên là một chuyện, không theo nổi là chuyện khác
- Phép thử đơn giản: kể một việc ngắn rồi hỏi lại ngay
- Mục thứ ba là chỗ phân biệt
Mục thứ hai là điểm rất tinh mà rất hữu ích, và nó là dấu nhiều người mô tả được mà không biết tên.
Về dấu ngủ gà và lờ đờ
- Buồn ngủ khác thường, khó gọi dậy hướng mạnh tới đợt cấp
- Sa sút trí tuệ không làm cụ đột ngột khó gọi dậy
- Nên dấu này gần như luôn là cấp
- Và nó là dấu đi khám ngay
- Mục thứ ba là điều đáng nhớ
Mục thứ tư là việc phải làm, và đây là dấu hay bị cho là cụ mệt.
Có thể có cả hai cùng lúc không
- Có, và đây là tình huống rất hay gặp
- Cụ đã có sa sút trí tuệ vẫn bị lú lẫn cấp thêm
- Thậm chí dễ bị hơn
- Dấu là nặng hơn hẳn mức thường ngày của cụ
- Lúc đó phải xử lý như một đợt cấp
Mục thứ tư là dấu duy nhất dùng được ở nhóm này, và nó lại cần bản ghi mức nền.
Phân biệt để làm gì
- Vì hai hướng xử lý khác nhau hẳn
- Lú lẫn cấp là đi khám ngay để tìm nguyên nhân đang có
- Sa sút trí tuệ là đặt lịch khám và lên kế hoạch chăm sóc dài hạn
- Nhầm chiều thứ nhất thành chiều thứ hai là nguy hiểm nhất
- Mục cuối là chiều nhầm cần tránh
Mục cuối là kết luận của cả bài, và nhầm chiều đó nghĩa là bỏ qua một bệnh cấp.
Về chiều nhầm ngược lại
- Nhầm sa sút trí tuệ thành đợt cấp thì ít nguy hơn
- Vì hậu quả là một lần đi khám không cần thiết
- Nên khi chưa rõ thì cứ đi khám
- Đừng ngồi phân tích để chắc mới đi
- Mục thứ ba là nguyên tắc thực dụng
Mục thứ tư là điều cần nhớ, và ba câu trong bài này là để kể lại cho bác sĩ, không phải để tự chẩn đoán.
Về một dạng thứ ba hay bị lẫn vào
- Trầm cảm ở người già cũng làm cụ lờ đờ, ít nói, ăn kém
- Và cũng bị cho là lẫn
- Nó tới chậm hơn đợt cấp nhưng nhanh hơn sa sút
- Nói ra để bác sĩ xem, vì nó chữa được
- Mục cuối là điều đáng nhất
Mục cuối đáng nhất vì đây là nhóm hay bị bỏ hẳn, mà can thiệp thì đổi rõ.
Về mất nghe và mất nhìn bị nhầm thành lẫn
- Cụ không nghe rõ thì trả lời sai câu hỏi
- Cụ không nhìn rõ thì không nhận ra người
- Cả hai bị nhầm thành lẫn rất thường xuyên
- Thử lại khi cụ đã đeo kính và máy trợ nghe
- Mục thứ ba là điều đáng biết
Mục thứ tư là phép kiểm đơn giản, và nó là bước làm trước khi kết luận gì.
Điều ba câu này không làm được
- Không chẩn đoán được
- Không tìm được nguyên nhân của đợt cấp
- Không phân biệt được mọi trường hợp
- Nó giúp quyết một việc: đi ngay hay đặt lịch
- Mục thứ tư là công dụng thật
Mục thứ tư là lý do ba câu này đáng nhớ, và đó cũng là quyết định quan trọng nhất lúc đó.
Dấu hiệu ở người già thường mờ hơn
- Có thể không sốt dù đang nhiễm trùng
- Có thể không đau rõ dù đang có chuyện nặng
- Nên thay đổi đột ngột về đầu óc là dấu hiệu cấp
- Và đột ngột không đi được như hôm qua cũng là dấu hiệu cấp
- Ở cụ có sa sút trí tuệ, dấu duy nhất có thể là nặng hơn mức thường ngày
Mục cuối là điều quan trọng nhất của bài này, và nó chỉ thấy được khi có bản ghi mức nền.
Dấu hiệu đi cấp cứu ngay
- Lú lẫn xuất hiện trong ngày hoặc trong vài giờ
- Ngủ gà, khó gọi dậy
- Yếu một bên người, nói khó, méo miệng
- Đau ngực hoặc khó thở
- Không tiểu được, hoặc sốt cao kèm lẫn
Mang túi thuốc và bản ghi mức nền theo, và nói rõ thay đổi bắt đầu từ lúc nào.
Việc làm được trong tuần này
- Viết bản mức nền của cụ: nhận ra ai, tự làm gì, nói chuyện thế nào, giờ nào hay lẫn
- Thử một lần: kể một việc ngắn rồi hỏi lại ngay, xem cụ theo được không
- Kiểm cụ có đeo kính và máy trợ nghe đúng khi nói chuyện không
- Dán ba câu phân biệt lên tủ lạnh, cùng câu "chưa rõ thì cứ đi khám"
- Nếu cụ lờ đờ, ít nói, ăn kém nhiều tuần thì nói với bác sĩ, đừng cho là tính cụ vậy
Việc đầu là việc đáng nhất vì mức nền viết được lúc bình thường nhưng không viết được lúc đang gấp, và thiếu nó thì ba câu kia mất phần lớn giá trị.
Câu hỏi thường gặp
Ba câu đó là gì?
Nó xuất hiện trong bao lâu — vài giờ vài ngày hay nhiều tháng nhiều năm? Trong ngày có lúc tỉnh lúc lẫn không? Và cụ có theo được một câu chuyện không, hay sự tập trung bị ngắt liên tục?
Câu nào quyết định nhất?
Câu về tốc độ. Thay đổi trong vài giờ tới vài ngày hướng mạnh tới lú lẫn cấp; thay đổi dần qua nhiều tháng nhiều năm hướng tới sa sút trí tuệ. Đó là lý do phải biết mức nền của cụ.
Có thể có cả hai cùng lúc không?
Có, và đây là tình huống rất hay gặp. Cụ đã có sa sút trí tuệ vẫn bị lú lẫn cấp thêm — thậm chí dễ bị hơn. Dấu là nặng hơn hẳn mức thường ngày của cụ, và lúc đó phải xử lý như một đợt cấp.
Phân biệt để làm gì?
Vì hai hướng xử lý khác nhau hẳn: lú lẫn cấp là đi khám ngay để tìm nguyên nhân đang có; sa sút trí tuệ là đặt lịch khám và lên kế hoạch chăm sóc dài hạn. Nhầm chiều thứ nhất thành chiều thứ hai là nguy hiểm nhất.