Ho hoặc sặc khi ăn uống không phải chuyện nhỏ. Ở người cao tuổi, nuốt khó dẫn tới thức ăn vào đường thở, và đó là một trong những nguyên nhân nằm viện hay gặp nhất.
Dấu hiệu nuốt khó là gì
- Ho hoặc sặc trong và ngay sau khi ăn uống
- Giọng ướt như có nước sau khi nuốt
- Thức ăn đọng trong miệng
- Phải nuốt nhiều lần cho một miếng
- Và tránh nước hoặc tránh món khô
Một dấu là đủ để nói ra, và mục thứ hai là dấu ít ai biết mà rất có giá trị.
Vì sao nó nguy hiểm
- Vì thức ăn và nước có thể vào đường thở thay vì xuống dạ dày
- Và đó là một trong những nguyên nhân viêm phổi hay gặp nhất ở người cao tuổi
- Nó cũng làm cụ ăn ít dần vì sợ sặc
- Nên nó vừa gây nguy cấp vừa gây sút cân
- Mục thứ hai là hậu quả nặng nhất
Mục thứ ba là hậu quả âm thầm, và nó là lý do nuốt khó nằm trong chuyên mục này.
Về dạng không ho không sặc
- Có người thức ăn vào đường thở mà không ho
- Nên không ho không có nghĩa là nuốt tốt
- Dấu gián tiếp: sốt không rõ nguyên nhân, ho về sau, hay bị viêm phổi
- Và cụ tự tránh nước hoặc tránh món nào đó
- Mục thứ hai là điều quan trọng nhất
Mục thứ ba là chỗ đáng nghi nhất, và cụ hay bị viêm phổi thì nên được đánh giá nuốt.
Việc phải làm ngay là gì
- Nói ra ở buổi khám gần nhất và xin được đánh giá nuốt
- Đừng tự đổi thức ăn rồi chờ
- Trong lúc chờ: cho cụ ngồi thẳng khi ăn và ít nhất nửa giờ sau ăn
- Ăn miếng nhỏ, ăn chậm
- Không nói chuyện trong lúc nuốt
Mục thứ ba là việc gỡ được nhiều nhất trong lúc chờ, và nó không tốn gì.
Về việc ngồi thẳng khi ăn
- Ngồi thẳng, đầu không ngửa ra sau
- Không cho ăn khi cụ đang nằm hoặc đang ngả nhiều
- Giữ tư thế đó ít nhất nửa giờ sau khi ăn
- Kể cả khi cụ muốn nằm ngay
- Mục thứ hai là điều tuyệt đối tránh
Mục thứ ba là chi tiết hay bị bỏ, và nằm ngay sau ăn làm tăng nguy cơ rõ.
Có nên tự làm đặc nước hay đổi món không
- Không tự làm
- Độ đặc phù hợp khác nhau theo từng người
- Và làm sai có thể nguy hơn
- Đây là việc cần người có chuyên môn đánh giá rồi hướng dẫn cụ thể
- Mục thứ ba là lý do
Mục thứ tư là bước đúng, và nơi khám sẽ chỉ rõ độ đặc và loại món phù hợp.
Về việc cho ăn khi cụ đang buồn ngủ
- Đừng cho ăn uống khi cụ đang lờ đờ hoặc ngủ gà
- Vì lúc đó phản xạ nuốt kém đi
- Đợi cụ tỉnh hẳn rồi mới cho ăn
- Và nếu cụ lờ đờ kéo dài thì đó là dấu phải đi khám
- Mục thứ hai là lý do
Mục cuối là điều quan trọng, và lờ đờ kéo dài là dấu cấp chứ không phải chuyện ăn.
Về cách mô tả cho bác sĩ
- Sặc với nước, với món đặc, hay với cả hai
- Sặc trong lúc nuốt hay sau khi nuốt
- Bắt đầu từ khi nào, nặng dần hay đột ngột
- Và có kèm sụt cân hay bị viêm phổi không
- Mục đầu là thông tin quan trọng nhất
Mục thứ ba là mốc quyết định, và nuốt khó đột ngột là chuyện khác hẳn nặng dần.
Về nuốt khó đột ngột
- Nuốt khó xuất hiện đột ngột là dấu cấp
- Nhất là khi kèm méo miệng, nói khó, yếu một bên
- Đó là nhóm đi ngay, không chờ hẹn
- Đừng cho cụ ăn uống gì thêm trong lúc đó
- Mục thứ hai là bộ ba phải nhớ
Mục cuối là việc phải làm ngay, và cho ăn lúc đó làm nặng thêm rất nhanh.
Về việc vệ sinh miệng ở người nuốt khó
- Vệ sinh miệng mỗi ngày càng quan trọng hơn ở nhóm này
- Vì miệng sạch thì phần vào đường thở ít gây hại hơn
- Làm sau mỗi bữa nếu làm được
- Và tháo hàm giả ra làm sạch
- Mục thứ hai là lý do ít ai biết
Mục thứ hai là điều đáng nhớ nhất, và đây là việc rẻ nhất giảm được nguy cơ thật.
Điều nhóm này không nên dẫn tới
- Không nên dẫn tới việc cho cụ ăn ít đi cho an toàn
- Vì ăn ít thì sút cân, mà sút cân làm nuốt kém thêm
- Mục tiêu là ăn đủ một cách an toàn
- Không phải ăn ít cho khỏi sặc
- Mục thứ hai là vòng phải chặn
Mục thứ ba là mục tiêu đúng, và đó là lý do phải có hướng dẫn chuyên môn chứ không tự xoay.
Dấu hiệu ở người già thường mờ hơn
- Có thể không sốt dù đang nhiễm trùng
- Có thể không đau rõ dù đang có chuyện nặng
- Nên thay đổi đột ngột về đầu óc là dấu hiệu cấp
- Và đột ngột không đi được như hôm qua cũng là dấu hiệu cấp
- Thức ăn vào đường thở có thể không gây ho — nên sốt không rõ nguyên nhân ở người nuốt khó là dấu phải khám
Mục cuối là điều quan trọng nhất của bài này, và nó là lý do đừng chờ tới khi cụ ho.
Dấu hiệu đi cấp cứu ngay
- Sặc kèm khó thở, tím môi, hoặc không nói được
- Nuốt khó xuất hiện đột ngột, nhất là kèm méo miệng hoặc yếu một bên
- Sốt kèm ho, thở nhanh sau vài ngày hay sặc
- Không nuốt được cả nước bọt
- Lú lẫn xuất hiện trong ngày hoặc trong vài giờ
Đừng cho ăn uống gì thêm, và nói rõ cụ có hay sặc khi ăn từ trước hay không.
Việc làm được trong tuần này
- Ngồi cùng cụ một bữa: xem có ho, có sặc, có nuốt nhiều lần một miếng không
- Nghe giọng cụ ngay sau khi nuốt — có ướt như có nước không
- Cho cụ ngồi thẳng khi ăn và giữ tư thế đó nửa giờ sau ăn
- Không cho ăn uống khi cụ đang lờ đờ hoặc ngủ gà
- Có một dấu thì nói ra ở buổi khám và xin được đánh giá nuốt — đừng tự đổi thức ăn
Việc cuối là việc quan trọng nhất — tự làm đặc nước hay tự đổi món có thể nguy hơn, vì độ đặc phù hợp khác nhau theo từng người.
Câu hỏi thường gặp
Dấu hiệu nuốt khó là gì?
Ho hoặc sặc trong và ngay sau khi ăn uống; giọng ướt như có nước sau khi nuốt; thức ăn đọng trong miệng; phải nuốt nhiều lần cho một miếng; và tránh nước hoặc tránh món khô. Một dấu là đủ để nói ra.
Vì sao nó nguy hiểm?
Vì thức ăn và nước có thể vào đường thở thay vì xuống dạ dày, và đó là một trong những nguyên nhân viêm phổi hay gặp nhất ở người cao tuổi. Nó cũng làm cụ ăn ít dần vì sợ sặc.
Việc phải làm ngay là gì?
Nói ra ở buổi khám gần nhất và xin được đánh giá nuốt — đừng tự đổi thức ăn rồi chờ. Trong lúc chờ: cho cụ ngồi thẳng khi ăn và ít nhất nửa giờ sau ăn, ăn miếng nhỏ, ăn chậm, không nói chuyện trong lúc nuốt.
Có nên tự làm đặc nước hay đổi món không?
Không tự làm. Độ đặc phù hợp khác nhau theo từng người và làm sai có thể nguy hơn. Đây là việc cần người có chuyên môn đánh giá rồi hướng dẫn cụ thể.